Historia triathlonu: od San Diego do igrzysk | IMI
Kolarz bez kasku na stalowym rowerze jedzie nadmorską drogą przez pola lawy, stylizacja na lata 70.Stylizowana ilustracja, nie zdjęcie archiwalne

Wiedza · Triathlon

Historia triathlonu

Nowoczesny triathlon narodził się 25 września 1974 roku w Mission Bay w San Diego, pierwszy Ironman odbył się w 1978 roku na Hawajach, a na igrzyska sport wszedł w Sydney w 2000 roku. W Polsce historia zaczęła się 14 lipca 1984 roku w lodowatym Jeziorze Kierskim pod Poznaniem. Niżej znajdziesz spór o francuskie początki, narodziny Kona, drogę na igrzyska, wojny o nazwy, boom zawodowców i polski rozdział.

Pobierz IM Inspiration
Spis treści
  1. Najważniejsze daty
  2. Czy triathlon wymyślili Francuzi?
  3. Mission Bay 1974: 1 dolar wpisowego i reflektory samochodów
  4. Hawaje 1978: spór o to, kto jest najtwardszy
  5. Jak Ironman stał się Kona
  6. Europa: od Pilzna i Almere po Niceę i Roth
  7. Droga na igrzyska
  8. Wojny o nazwy i znaki towarowe
  9. Jak zmieniały się przepisy
  10. Boom zawodowców: od kryzysu do T100
  11. Norwegowie: kraj bez wielkiej tradycji, który zmienił sport
  12. Rok 2026: największa zmiana od igrzysk
  13. Historia triathlonu w Polsce
  14. Najczęstsze pytania

Najważniejsze daty

RokCo się stało
1920–1934Francuskie zawody „Les Trois Sports” łączą bieg, rower i pływanie, ale nie dają początku ciągłej dyscyplinie
25.09.1974Mission Bay Triathlon w San Diego: 46 osób, pierwsze użycie nazwy w dzisiejszym znaczeniu
18.02.1978Pierwszy Ironman na Oahu: 15 startujących, 12 na mecie
1981Przeprowadzka na Wielką Wyspę, do Kailua-Kona
14.07.1984Pierwszy triathlon w Polsce, Kiekrz pod Poznaniem
01.04.1989W Awinionie powstaje ITU, dzisiejsza World Triathlon
08.09.1989W Warszawie powstaje Polski Związek Triathlonu
1994MKOl włącza triathlon do programu igrzysk
16.09.2000Olimpijski debiut w Sydney
2021Sztafeta mieszana na igrzyskach w Tokio, olimpijskie złoto Norwega
2023–2025Mistrzostwa IRONMAN rozdzielone między Niceę i Kona
2026Powrót kobiet i mężczyzn do Kona jednego dnia, PTO przejmuje większość Challenge Family
2027Start Triathlon World Tour, serie T100 i T50

Czy triathlon wymyślili Francuzi?

Pytanie o początki ma dwie uczciwe odpowiedzi. Zawody łączące trzy dyscypliny odbywały się we Francji pół wieku przed San Diego. Dzisiejszy sport narodził się jednak w Kalifornii i nie ma dowodów, że jego twórcy wiedzieli o francuskich poprzednikach.

Najlepiej opisany trop prowadzi nad Marnę. Paryski dziennik sportowy „L'Auto” relacjonował w latach 20. zawody „Les Trois Sports”. W układzie z 1920 roku było to 3 km biegu, 12 km roweru i przeprawa przez Marnę. Startował w nich podobno Henri Desgrange, redaktor gazety i twórca Tour de France. Kolejne wyścigi „L'Auto” odbyły się 19 czerwca 1921 roku, na 14 km, i 18 czerwca 1922 w Villennes-sur-Seine.

Data pierwszej edycji zależy od definicji, dlatego spotkasz daty 1901, 1902, 1920 i 1921. Wcześniejsze imprezy w Joinville-le-Pont miały mieć wiosłowanie zamiast pływania, a pływanie pojawia się w relacjach dopiero w latach 20.

Podobne wyścigi odbyły się w Marsylii w 1927 roku i w La Rochelle w 1934. Tam przepłynięcie kanału portowego (ok. 200 m) łączono z 10 km roweru i krótkim biegiem. Później pojawiły się nazwy „Course des Débrouillards” i „Course des touche-à-tout”, czyli wyścig zaradnych i wyścig tych, którzy imają się wszystkiego. Formuła zanikła. Scott Tinley, zwycięzca z Hawajów, przypomniał o tych zawodach dopiero po latach.

Francja ma pierwszeństwo w pomyśle, San Diego w ciągłości. Dlatego federacje liczą historię dyscypliny od 1974 roku.

Mission Bay 1974: 1 dolar wpisowego i reflektory samochodów

Stylizowana scena z lat 70.: reflektory samochodów oświetlają zatokę, z której o zmierzchu wychodzą pływacy
Stylizowana ilustracja, nie zdjęcie archiwalne

W San Diego lat 70. popularne były biathlony Dave'a Paina, czyli bieg z pływaniem. Dwaj członkowie San Diego Track Club, Jack Johnstone i Don Shanahan, chcieli czegoś nowego. Shanahan namawiał na dołożenie roweru, a Johnstone się zgodził. Skoro bieg z pływaniem nazywano biathlonem, Johnstone nazwał nową formułę triathlonem.

Zawody ogłoszono w klubowym biuletynie na środę 25 września 1974 roku, na godzinę 17:45, przy grobli na Fiesta Island. Shanahan wspominał po latach, że nie było ani policji, ani pozwoleń. Po prostu się pojawili.

To nie był triathlon w dzisiejszym układzie. Kolejność brzmiała: bieg, rower, pływanie, a odcinków było 10–12, bo bieg i pływanie przeplatały się w końcówce. Ostatnie metry biegło się boso po sypkiej skarpie.

Mission Bay, 1974Dane
Biegok. 5–6 mil, najdłuższy odcinek 2,8 mili, część boso po trawie i piasku
Rower5 mil, dwa okrążenia Fiesta Island
Pływanieok. 500 jardów, najdłuższy odcinek 250 jardów
Startujący46 osób, wszyscy ukończyli, do tego jedna sztafeta dwuosobowa
Wpisowe1 dolar
ZwycięzcaBill Phillips, 44 lata
Czasyod 55:54 do 94:51

Bieg mógł mieć 5 albo 6 mil, bo klubowa zapowiedź mówiła o 6, a uczestnicy wspominali ok. 5. Kolejność na mecie ustalano ponumerowanymi patyczkami po lodach. Słońce zaszło, zanim wszyscy skończyli, więc widzowie ustawili samochody tak, by reflektory oświetlały wodę.

Na starcie stała cała rodzina Collinsów: 38-letni John, jego żona Judy oraz dzieci, 13-letnia Kristin i 12-letni Michael. John Collins uzyskał 1:11:11. To właśnie on kilka lat później zaproponuje na Hawajach coś znacznie dłuższego. Johnstone, który zmarł w 2016 roku, opisywał też uczucie znane każdemu triathloniście: po zejściu z roweru nogi wydawały mu się cudze.

Hawaje 1978: spór o to, kto jest najtwardszy

Pomysł padł podczas wręczania nagród po sztafecie dookoła Oahu w 1977 roku. Trwał tam spór o to, kto jest w najlepszej formie: pływak, kolarz czy biegacz. John Collins, komandor marynarki USA, zaproponował połączenie trzech wyścigów, które już istniały na wyspie:

  • Waikiki Roughwater Swim, czyli 2,4 mili (3,86 km) w oceanie,
  • Around-Oahu Bike Race, 115 mil (185 km) dookoła wyspy, skrócone na potrzeby nowych zawodów do 112 mil (180 km),
  • Honolulu Marathon, 26,2 mili (42,2 km).

Stąd wziął się dystans, który dziś wydaje się prawem natury. Nikt nie wyliczał 226 km na podstawie fizjologii. Połączono trzy lokalne imprezy, a wyścig kolarski, który normalnie rozgrywano w dwa dni, trzeba było przejechać w jeden. Collins dodał, że kto wygra, będzie nazywany Ironmanem.

18 lutego 1978 roku wystartowało 15 mężczyzn, a metę osiągnęło 12. Wygrał Gordon Haller w 11:46:58. Drugi John Dunbar został na maratonie bez wody. Odręczna kartka Collinsa z regulaminem kończyła się zdaniem „Brag for the rest of your life”, czyli „chwal się do końca życia”. Dziś to zarejestrowany znak towarowy.

Rok później wygrał Tom Warren, a Lyn Lemaire została pierwszą kobietą na mecie i zajęła szóste miejsce w klasyfikacji. Przełom przyszedł z mediów: Barry McDermott opisał zawody na dziesięciu stronach w „Sports Illustrated”. Tekst rozniósł wieść o Ironmanie daleko poza Hawaje, a w 1981 roku liczba startujących była ponad trzy razy większa niż rok wcześniej.

Jak Ironman stał się Kona

Collins nie chciał prowadzić rosnącej imprezy. W 1980 roku przejęli ją Hank Grundman i jego żona Valerie Silk, właściciele klubów Nautilus. Silk została dyrektorką, choć nigdy wcześniej nie organizowała zawodów. Po rozwodzie w 1981 roku to ona poprowadziła wyścig i przeniosła go z zatłoczonego Honolulu na Wielką Wyspę. Rozważała też Kauai i Maui, ale tam trasa się nie mieściła. Za logo zapłaciła honolulskiej agencji 75 dolarów.

Dwie kolejne decyzje ukształtowały sport na dekady.

Telewizja. ABC pokazała Ironmana w 1980 roku. W lutym 1982 kamery zarejestrowały Julie Moss, studentkę, która prowadziła i traciła siły na ostatnich metrach. Upadała, wstawała, a w końcu czołgała się do mety. Kathleen McCartney wyprzedziła ją tuż przed linią. Moss startowała, zbierając materiał do pracy dyplomowej z fizjologii wysiłku. Silk nie widziała tego finiszu. Opłata ABC za prawa wynosiła w 1982 roku podobno 5000 dolarów. Scena dała sportowi hasło, że samo ukończenie jest zwycięstwem, i zmieniła Ironmana z ciekawostki w marzenie zwykłych ludzi.

Limit i kwalifikacje. W 1982 roku odbyły się dwie edycje, w lutym i październiku, bo wyścig przeniesiono na jesień. Wygrali Scott Tinley i Dave Scott. Popyt szybko przerósł limit, więc pojawiły się loteria i kwalifikacje na licencjonowanych zawodach. Ten system do dziś stoi za zdaniem „trzeba się zakwalifikować na Kona”.

RokStartujący na HawajachCo się zmieniło
197815Pierwsza edycja na Oahu
1980108Dave Scott wygrywa w 9:24:33, kamery ABC
1981326Przenosiny do Kona
1982limit 1000Dwie edycje, finisz Moss
1983ponad 800 na mecieLoteria i początek kwalifikacji
1986limit 1500 od 1987Pierwsza pula nagród: 100 000 dolarów

Pulę z 1986 roku sfinansował jednorazowo Steve Drogin, anonimowy wtedy darczyńca. To początek zawodowego Ironmana. Trzy lata wcześniej impreza musiała rozwiązać spór własnościowy: Grundman zażądał 145 000 dolarów za swoją część, a pieniądze wyłożył prawnik Don Carlsmith, biorąc w zamian 49% udziałów.

Ludzie, którzy zbudowali legendę

Dave Scott wygrał sześć razy: 1980, październik 1982, 1983, 1984, 1986 i 1987. Mark Allen zrównał się z nim, wygrywając w latach 1989–1993 i 1995. Ich pojedynek z 1989 roku przeszedł do historii jako Iron War. Obaj biegli ramię w ramię przez większość maratonu, a Allen wygrał w 8:09:15. W tym wyścigu startował też Polak Jarosław Łabus. Do pokolenia „wielkiej czwórki” należeli też Scott Tinley i Scott Molina.

Najwięcej tytułów zdobyła jednak kobieta. Paula Newby-Fraser z Zimbabwe wygrała osiem razy między 1986 a 1996 rokiem. W 2007 roku pierwszy tytuł zdobyła Brytyjka Chrissie Wellington, w 9:08:45.

W latach 90. Hawaje stały się też sprawą niemiecką. Pierwszy na podium stanął Wolfgang Dittrich w 1993 roku. W 1997 Thomas Hellriegel, Jürgen Zäck i Lothar Leder zajęli całe podium. Niemcy od 1993 do 2015 roku stanęli na podium mężczyzn 24 razy, więcej niż jakikolwiek inny kraj. Po Hellriegelu wygrywali Normann Stadler i Faris Al-Sultan, a później Jan Frodeno i Patrick Lange.

Europa: od Pilzna i Almere po Niceę i Roth

Troje zawodników wiąże buty na łące przy stawie, obok stalowe rowery, stylizacja na lata 80.
Stylizowana ilustracja, nie zdjęcie archiwalne

Do Europy triathlon dotarł szybko. Za pierwsze zawody na kontynencie uchodzą te w Pilźnie w 1980 roku, a więc po wschodniej stronie żelaznej kurtyny. W 1981 roku sport pojawił się w Holandii (Almere), Belgii i NRD. W 1982 roku odbyły się pierwsze zawody w RFN (Essen, Hückeswagen, Gerolstein, Kehl) i słynny triathlon w Nicei, zorganizowany przez agencję IMG. Telewizja Antenne 2 wyemitowała o nim materiał „Voyage au bout de la souffrance”, czyli podróż na kraniec cierpienia. Mark Allen był niepokonany w dziesięciu startach w Nicei.

Struktury narodowe powstawały równolegle: francuski komitet CONADET w 1984, przekształcony w federację w 1989, niemiecka federacja 23 lutego 1985 w Wormacji, szwajcarska w 1985, a hiszpańska dopiero w 1990. Europejska unia ETU powstała w Almere w 1984 roku, z dziesięcioma krajami założycielskimi, wśród nich Czechosłowacją. Pierwsze mistrzostwa Europy rozegrano w 1985 roku w Immenstadt.

Najważniejsze europejskie miejsce to Roth. 22 września 1984 roku Detlef Kühnel, weteran Hawajów, zorganizował tam Franken-Triathlon dla 83 osób. Później wykupił od Valerie Silk prawo do znaku na Europę i w 1988 roku narodził się Ironman Europe, pierwsza kwalifikacja na Hawaje w Niemczech. Wpisowe 105 marek było pierwszą trzycyfrową opłatą za triathlon w Niemczech, a na starcie stanęło 706 osób. W 1998 roku na 2700 miejsc zgłosiło się 4000 osób. Hiszpańskim akcentem stał się Ironman Lanzarote z 1992 roku, założony przez Club La Santa, z 148 startującymi na pierwszej edycji.

Droga na igrzyska

Dystans 1,5–40–10 km wyrósł z biznesu, a nie z olimpijskiej komisji. W 1982 roku Jim Curl i Carl Thomas założyli amerykańską serię USTS. Pierwsza runda odbyła się 12 czerwca w Torrey Pines na dystansie 2–35–15 km, a pula dla zawodowców wyniosła 800 dolarów. Po dwóch latach seria przeszła na format zbliżony do dzisiejszego.

Polityka była trudniejsza. Wczesne organizacje międzynarodowe FIT i TFI upadły przez spór między dobrze zorganizowaną Europą a Amerykanami, którzy uważali się za wynalazców sportu. Porozumienie przyniosły spotkania w Vancouver. 1 kwietnia 1989 roku w Awinionie 30 federacji powołało International Triathlon Union, a pierwszym prezydentem został Kanadyjczyk Les McDonald. Tego samego dnia zatwierdzono dystans olimpijski.

6 sierpnia 1989 roku Awinion zorganizował pierwsze mistrzostwa świata, z ponad 800 zawodnikami z 40 krajów. Wygrali Mark Allen i Nowozelandka Erin Baker. W 1991 roku MKOl uznał ITU za jedyną władzę dyscypliny, a Puchar Świata wystartował z 11 wyścigami w 8 krajach. Decyzja o igrzyskach zapadła 4 września 1994 roku.

Po drodze zmienił się sam wyścig na rowerze. W listopadzie 1995 roku mistrzostwa świata w Cancún rozegrano po raz pierwszy z dopuszczonym draftingiem, czyli jazdą na kole. Bieg stał się decydujący, a triathlon krótkodystansowy zyskał czytelne dla widza wyścigi w peletonie. Ostatnie mistrzostwa Europy i Niemiec bez draftingu odbyły się rok później. Amatorzy co do zasady zostali przy zakazie.

Sydney 2000 i kolejne igrzyska

Pierwszy olimpijski wyścig ruszył 16 września 2000 roku spod Opery w Sydney. Kobiety ścigały się dzień przed mężczyznami, więc pierwsze olimpijskie złoto w historii triathlonu zdobyła Szwajcarka Brigitte McMahon, przed gospodynią Michellie Jones. Razem startowało 100 osób z 34 krajów.

IgrzyskaMężczyźniKobietySztafeta mieszana
Sydney 2000Simon Whitfield (Kanada)Brigitte McMahon (Szwajcaria)nie rozgrywano
Ateny 2004Hamish Carter (Nowa Zelandia)Kate Allen (Austria)nie rozgrywano
Pekin 2008Jan Frodeno (Niemcy)Emma Snowsill (Australia)nie rozgrywano
Londyn 2012Alistair Brownlee (Wielka Brytania)Nicola Spirig (Szwajcaria)nie rozgrywano
Rio 2016Alistair Brownlee (Wielka Brytania)Gwen Jorgensen (USA)nie rozgrywano
Tokio 2021Kristian Blummenfelt (Norwegia)Flora Duffy (Bermudy)Wielka Brytania
Paryż 2024Alex Yee (Wielka Brytania)Cassandre Beaugrand (Francja)Niemcy

Brytyjczycy prowadzą w klasyfikacji medalowej z 11 krążkami, w tym 4 złotymi. Frodeno jako jedyny z tej listy wygrał później także Hawaje. W Londynie Jonathan Brownlee dostał 15 sekund kary za wskoczenie na rower przed linią, co przypomina, że o igrzyskach mogą decydować też przepisy. W Paryżu problemem okazała się Sekwana. Start mężczyzn przełożono z 30 na 31 lipca, bo próbki wody nie spełniły norm. Sztafeta rozstrzygnęła się o sekundę: Niemcy 1:25:39, USA i Wielka Brytania po 1:25:40.

Skąd wzięły się sztafety

Sztafeta to najmłodszy pomysł w programie: krótka, równa dla kobiet i mężczyzn. W 2009 roku mistrzostwa w sztafetach przeszły na układ dwie kobiety i dwóch mężczyzn. Od 2010 roku format mieszany jest w programie Igrzysk Olimpijskich Młodzieży, w 2018 dostał własną serię, a w Tokio debiutował na igrzyskach. Każda osoba pokonuje do 300 m pływania, do 8 km roweru i do 2 km biegu. Wyścig trwa niecałe półtorej godziny, więc mieści się w telewizyjnym bloku.

Wojny o nazwy i znaki towarowe

Mało który sport wytrzymałościowy ma tak dziwną sytuację prawną. Jedna z najbardziej znanych nazw w sporcie jest prywatną marką, a dla milionów osób stała się nazwą dystansu.

Ironman kontra Iron Man. Silk zarejestrowała nazwę w 1982 lub 1983 roku. Wkrótce zgłosił się Marvel, właściciel praw do komiksowego bohatera. Po ugodzie z 1986 roku nazwa miała występować w parze ze słowem „triathlon”. Obie strony zobowiązały się nie sugerować związku między markami, a w 2019 roku wrócił temat opłat dla Marvela.

Mistrzostwa świata czy znak towarowy. W 1992 roku ITU zaprotestowała przeciw używaniu nazwy „Ironman Triathlon World Championship”. Szef World Triathlon Corporation (WTC), ówczesnego właściciela Ironmana, odpowiedział, że jego firma była pierwsza. 15 maja 1998 roku WTC, USA Triathlon i ITU zawarły umowę: WTC może używać swojego znaku, ale nie twierdzi, że to mistrzostwa regulowane przez federację. W tej samej umowie zapisano, że drafting ma dotyczyć tylko elity i juniorów, nie amatorów. W 2005 roku spór wybuchł ponownie. ITU zakazała startów na zawodach WTC, USA Triathlon przestał je licencjonować, a w kwietniu 2006 Trybunał Arbitrażowy do spraw Sportu uchylił sankcje, powołując się na umowę z 1998 roku. Obie strony podpisały memorandum dopiero w 2017 roku.

Dystans bez nazwy. Tylko zawody z licencją IRONMAN mogą używać tego słowa. Inni organizatorzy piszą o pełnym albo długim dystansie. W 2005 roku narodziła się marka 70.3, czyli połowa dystansu liczona w milach. Dlatego polskie 1/2 Ironmana to potoczna nazwa, a nie oficjalne określenie. Więcej o tym przeczytasz na stronie o dystansach w triathlonie.

Roth. W 2001 roku właściciel znaku zażądał mniejszej liczby startujących, startu masowego i wyższych opłat. Organizatorzy z Roth odmówili, a od 2002 roku ta sama trasa z tymi samymi ludźmi działa jako Challenge. Największy długi dystans w krajach niemieckojęzycznych po prostu zmienił nazwę. Felix Walchshöfer z rodziny organizatorów wspominał, że w tamtych latach telefon z Florydy decydował, co ma robić wyścig.

World Triathlon kontra World Triathlon. Przez lata na rynku funkcjonowały dwa podobne szyldy: federacja ITU i prywatna World Triathlon Corporation, właściciel marki IRONMAN. W październiku 2020 roku to federacja przyjęła nazwę World Triathlon, a firma działa jako The IRONMAN Group. Starsze teksty łatwo tu pomylić. Kto dziś za co odpowiada, opisujemy na stronie o organizacjach w triathlonie.

Ręce, przez które przeszedł Ironman

RokWłaścicielCena
1978John i Judy Collinsowiewłasny pomysł
1980–1983Hank Grundman i Valerie Silk (Hawaiian Triathlon Corporation)przejęcie od Collinsów
1983–1989Valerie Silk, 49% Don Carlsmith145 000 dolarów za udział Grundmana
przełom 1989 i 1990James Gills i wspólnicy, powstaje World Triathlon Corporation3 mln dolarów
2008Providence Equity Partnersnieujawniona
2015Dalian Wanda650 mln dolarów, plus przejęty dług
2020Advance (właściciel Condé Nast), współinwestor Orkila730 mln dolarów

Silk sprzedała firmę na przełomie lat: umowę zawarto w grudniu 1989, a nowa spółka ruszyła w 1990 roku. W 2019 roku spółka Wanda Sports weszła na giełdę w USA, zbierając 190,4 mln dolarów zamiast planowanych 500 mln. Advance sfinalizował zakup w lipcu 2020 roku, już w czasie pandemii. Od 3 mln do 730 mln dolarów: cena wzrosła ponad 240 razy w nieco ponad 30 lat.

Jak zmieniały się przepisy

KiedyZmianaDlaczego ważna
1985Pierwszy amerykański zbiór zasad bezpieczeństwa i rywalizacjiSport przestaje być zabawą na lokalną odpowiedzialność
1986Grupy wiekowe co 5 lat w amerykańskiej federacjiUkład znany dziś na całym świecie
1987Obowiązkowe twarde kaski na licencjonowanych zawodach w USAWcześniej nie było to oczywiste
1989ITU ustala dystans 1,5–40–10 kmPunkt wyjścia do igrzysk
1995Pierwszy drafting w mistrzostwach świata (Cancún)Rower przestaje decydować, liczy się bieg
1998Umowa ogranicza drafting do elity i juniorówDla amatorów zakaz pozostaje zasadą, dziś z wyjątkami w sprincie
2004–2014Strefa draftingu u IRONMAN-a skrócona do 7 mOd 2015 roku stopniowy powrót do dłuższego dystansu
2009Sezon mistrzostw zamiast jednego wyścigu, sztafety mieszaneKoniec tytułu zależnego od jednego dnia
2015IRONMAN zbliża przepisy do ITUWspólny język po latach sporu
2022Kobiety i mężczyźni w Kona w osobnych dniachCzysty wyścig kobiet bez wpływu mężczyzn. W 2026 roku wrócił jeden wspólny dzień
marzec 2026IRONMAN: 20 m strefy i 45 s na wyprzedzanie dla zawodowców, zakaz kamerAmatorzy pozostają przy 12 m

Pianka neoprenowa to historia równoległa. Na Hawajach nigdy nie stała się standardem, bo woda jest tam za ciepła. Limity temperatury są dziś osobne dla federacji i marki IRONMAN. Aktualne progi znajdziesz na stronie o organizacjach i przepisach.

Boom zawodowców: od kryzysu do T100

Najpierw był kryzys. Liczba członków USA Triathlon rosła do początku lat 2010., a potem rynek zwolnił. W 2014 roku Life Time wycofał większość nagród, zniknęły wielkie pule Hy-Vee i Rev3, a IRONMAN ciął premie i miejsca na Kona. Zawodowcy nie mieli wpływu na decyzje jednego dominującego właściciela.

Odpowiedź przyszła od nich samych. W 2014 roku w Bahrajnie zawodowcy zaczęli rozmawiać o związku, a 29 lipca 2015 roku powstała Professional Triathletes Union. Rok później przyjęła nazwę Professional Triathletes Organisation (PTO). Część komercyjna miała należeć po połowie do sportowców i inwestorów. We wrześniu 2019 roku PTO zaproponowała kupno IRONMAN-a, ale jej oferta została odrzucona. Ponowna próba z lutego 2020 też się nie udała. Realną alternatywą okazało się później Challenge Family.

Równolegle w 2017 roku wystartowała Super League Triathlon, stworzona przez Michaela D'hulsta i Chrisa McCormacka, ze startami w formie krótkich rund. W 2020 roku w Rotterdamie pokazała Arena Games, czyli halowy triathlon łączący sport z e-sportem.

PTO wypłaciła w 2020 roku rekordowe 1,15 mln dolarów w Daytonie. W sierpniu 2021 w słowackim Šamorínie odbył się Collins Cup, drużynowy pojedynek na wzór golfowego Ryder Cup. 30 stycznia 2024 roku narodziła się seria T100, czyli 100 km: 2 km pływania, 80 km roweru i 18 km biegu. Z World Triathlon uzgodniono oficjalny tytuł mistrza świata na długim dystansie bez draftingu. Do tego doszły pieniądze z Arabii Saudyjskiej przez fundusz SURJ, a także od Cordillery, Verance Capital i Sir Michaela Moritza. IRONMAN ma własną Pro Series, która w 2026 roku obejmuje 17 z 41 zawodów na pełnym dystansie.

Rekordy padały niezależnie od biznesu. Patrick Lange wygrał w Kona w 2024 roku w 7:35:53, a Lucy Charles-Barclay ustanowiła w 2023 rekord kobiet 8:24:31. W Roth w 2026 roku Sam Laidlow uzyskał 7:21:04. Anne Haug zeszła tam w 2024 roku do 8:02.

Norwegowie: kraj bez wielkiej tradycji, który zmienił sport

Kristian Blummenfelt i Gustav Iden nie są dziełem przypadku ani wielkiej federacji. Roger Gjelsvik zauważył 14-letniego Blummenfelta na regionalnych zawodach i ściągnął go do akademii sportowej Tertnes w Bergen. Iden dołączył około dwóch lat później. Arild Tveiten budował grupę juniorów na testach i liczbach, od 2012 roku jako szef szkolenia w norweskiej federacji. Od 2013 roku grupa jeździła na obozy wysokogórskie 2–4 razy w roku, a w 2015 dołączył Olav Aleksander Bu, który przekonał ją, że trzeba zwolnić, żeby być szybszym.

Bu zauważył, że Blummenfelt zaczyna zbyt mocno i opróżnia zapasy glikogenu. Grupa przeszła na większą objętość w niskiej intensywności, dużo pracy przy progu mleczanowym i częsty pomiar mleczanu z krwi z palca. W Rio 2016 Blummenfelt był 13. Potem wszystko potoczyło się szybko:

  • Lipiec 2021, Tokio. Złoto olimpijskie Blummenfelta w upale Odaiby, po obozie adaptacji do upału w Tajlandii i z pomiarem temperatury ciała.
  • 7 maja 2022, St. George. Mistrzostwo świata IRONMAN w debiucie na tych zawodach, w 7:49:16.
  • 5 czerwca 2022, Lausitzring. Projekt Sub7: 6:44:25, pierwszy pełny dystans poniżej 7 godzin. To wynik nieoficjalny, nie rekord w sensie przepisów.
  • Październik 2022, Kona. Iden wygrywa w 7:40:24 i biegnie maraton w 2:36:15. Ten bieg wciąż jest rekordem trasy.
  • 2025, Nicea. Casper Stornes daje Norwegii kolejny tytuł, 7:51:39.

Lata 2023–2024 pokazały, że metoda niczego nie gwarantuje. Blummenfelt był w Paryżu 12., a na mistrzostwach IRONMAN 2024 dopiero 35. Pomiar mleczanu i ciągła analiza danych pozostały jednak w sporcie, także u amatorów. Iden wrócił na podium: w 2026 roku był drugi w Kona i wygrał Pro Series.

Rok 2026: największa zmiana od igrzysk

Stan na listopad 2026 wygląda tak:

  • Grudzień 2025 i luty 2026. PTO i World Triathlon ogłaszają Triathlon World Tour. Federacja nie sprzedaje władzy nad sportem: PTO zostaje partnerem komercyjnym, a tytuły mistrza świata należą do World Triathlon. 11 lutego PTO kupuje większościowy pakiet Challenge Family.
  • 24 lipca. Nowe marki i kalendarze. WTCS, czyli mistrzowska seria World Triathlon, staje się T50, a seria T100 mistrzowskim cyklem T100.
  • Wrzesień. Kongres w Sanxenxo pod Pontevedrą. Do kalendarza dołącza 30 wyścigów niższego szczebla, a przedstawicielka LA28 pokazuje trasy na igrzyska w Los Angeles.
  • 10 października. Mistrzostwa IRONMAN wracają do Kona po trzech sezonach rozdzielenia. Kobiety i mężczyźni ścigają się jednego dnia. Vincent Luis wygrywa w debiucie na tych mistrzostwach, w 7:47:27, a Gustav Iden traci do niego 1:35 po karze 3 minut na rowerze. U kobiet Solveig Løvseth prowadzi na ostatniej mili, ale przestaje biec, kończy ósma, a tytuł zdobywa Taylor Knibb w 8:36:29. IRONMAN opisuje dziś Kona jako stałe, coroczne miejsce mistrzostw, a kolejna edycja ma się odbyć 9 października 2027.

Ostatni akord sezonu to finał T100 w Katarze, 10–12 grudnia 2026. Stary podział na świat federacji i świat IRONMAN-a zastępuje więc nowy: blok World Triathlon z PTO kontra IRONMAN. Znów mamy dwa obozy, tym razem oba z dużymi pieniędzmi.

Historia triathlonu w Polsce

Zawodnicy w kąpielówkach i kostiumach wchodzą do zimnego jeziora przy drewnianym pomoście, stylizacja na lata 80.
Stylizowana ilustracja, nie zdjęcie archiwalne

Kiekrz, 14 lipca 1984

Polska historia zaczyna się od artykułu. Andrzej Person opisał w tygodniku „Sportowiec” rywalizację na Hawajach, a Jerzy Bednarz z Poznania uznał, że skoro można tam, można też u nas. Zawody weszły do programu Ogólnopolskiej Spartakiady Młodzieży organizowanej przez poznańskie TKKF. Odbyły się w sobotę, nad Jeziorem Kierskim, w wodzie, która według relacji uczestników miała ok. 11°C. Bez chipów, bez bufetów, bez porządnego oznakowania.

Zgłosiło się kilkaset osób, a wielu odrzucono z braku badań lekarskich lub licencji kolarskiej. Na starcie stanęło 137 albo 161 osób, w tym 3 kobiety: relacje sprzed lat podają różne liczby. Bieg opisywany jest raz jako 20 km, raz jako 10 km, a czas zwycięzcy tego nie rozstrzyga, bo pętle roweru liczono niepewnie.

Wygrał Jan Olesiński, pięcioboista i olimpijczyk z Moskwy, w 3:19:15. Drugi był o 15 minut wolniejszy Stanisław Zajfert. Jarosław Łabus wyszedł z wody pierwszy, ale pomylił boję, a na rowerze zrobił jedną pętlę za dużo. Czołówka miała przejechać nawet 75 km zamiast 50. Mieszkańcy Napachania kierowali ruchem i podawali wodę, bo sędziów brakowało. Była to też pierwsza edycja mistrzostw Polski dziennikarzy.

W tym samym roku odbył się triathlon Lipiany-Pyrzyce, wygrany przez Dariusza Czyżowicza. Kolejne zawody poznańskiego TKKF w Kiekrzu miały już pilota na motocyklu i trasę 1500 m, 60 km i 21 km.

Pierwsi polscy Ironmani

Pierwszy polski wyścig na pełnym dystansie rozegrano w Lipianach w 1986 roku. Edmund Reszka wygrał go w 11:26:56. Drugi wyścig tej długości odbył się 6 września 1986 roku i wygrał go Łabus, przed Jerzym Górskim, a pływanie skrócono do 2 km z powodu zimnej wody. Jako jego miejsce pojawiają się Kiekrz i Wadół albo Kalisz, stąd częste, błędne określenie Kalisza jako pierwszego Ironmana w Polsce.

Zwycięstwo otworzyło Łabusowi drogę na zagraniczne starty. W 1986 roku wystartował w mistrzostwach świata w Nicei, a w 1987 w mistrzostwach Europy w Roth. Na Hawajach startował trzy razy z rzędu, w latach 1987–1989. W debiucie zajął 59. miejsce w stawce ponad tysiąca osób i 19. w kategorii M25. To najwcześniejszy znany polski start na Hawajach. Widział na żywo wygraną Scotta w 1987 roku i Iron War. Po powrocie założył w Lednogórze pierwszą w Polsce grupę dziecięcą, a w 1990 roku pierwszą polską serię dziecięcych triathlonów.

Górski i ultra

Najsłynniejsza polska historia należy do Jerzego Górskiego. W 1984 roku, jako 29-latek uzależniony od heroiny, trafił do wrocławskiego Monaru. W 1986 roku był drugi za Łabusem w polskim wyścigu na pełnym dystansie. Cztery lata później w Huntsville w Alabamie został mistrzem świata w podwójnym Ironmanie: 7,6 km pływania, 360 km roweru i 84 km biegu w 24:47:46, z ponad godzinną przewagą. W 2017 roku jego historię pokazał film „Najlepszy” Łukasza Palkowskiego. Andrzej Nadkański był wicemistrzem świata w potrójnym Ironmanie w 1992 roku.

Ta polska specjalność wróciła po 2017 roku za sprawą Roberta Karasia, autora rekordów w podwójnym i potrójnym Ironmanie. W maju 2023 roku w Brazylii ukończył dziesięciokrotny dystans w 164:14:02, o 18:29:41 szybciej od ówczesnego rekordu. Po starcie w Brazylii dostał dwa lata dyskwalifikacji. W styczniu 2025 roku amerykańska agencja USADA ogłosiła kolejną karę, osiem lat za drugie naruszenie przepisów antydopingowych, po wykryciu klomifenu w próbce z Florida ANVIL Ultra Triathlon z lutego 2024. Ośmioletnia kara biegnie od zakończenia poprzedniej, czyli od 30 maja 2025 roku. Ta część historii też należy do polskiego ultra.

Związek, igrzyska, IRONMAN

RokWydarzenie
20–21.09.1986Krajowa Komisja Triathlonu przy Zarządzie Głównym TKKF, Poznań
1988Pierwszy mistrz Polski: Mirosław Mizera
08.09.1989Powstaje Polski Związek Triathlonu, rejestracja 26 września
1991Grzegorz Zgliczyński kończy Hawaje w około 9 godzin
2008Pierwsi polscy olimpijczycy: Marek Jaskółka, Ewa Dederko (30.), Maria Cześnik (35.)
2011Agnieszka Jerzyk mistrzynią świata U23 w Pekinie, pierwsze takie polskie złoto
2012Jerzyk 25., Cześnik 31., Jaskółka 47. w Londynie
2014Jaskółka kończy Kona w 8:48:27
2015Pierwszy IRONMAN 70.3 w Polsce, Gdynia
2016Jerzyk 22. w Rio
2017Marcin Konieczny mistrzem świata M45–49 w Kona, 9:18:43
2022Robert Wilkowiecki 39. w debiucie zawodowca w Kona
2024Roksana Słupek 13. w Paryżu, najlepszy polski wynik olimpijski
2027Gdańsk w Triathlon World Tour jako T100 Challenger, 18–20 czerwca

Pierwszą Polką na mecie zawodów IRONMAN była Elżbieta Krakowiak, która wspominała, że w tamtych czasach nikt nie miał trenera. Michał Podsiadłowski jako pierwszy Polak wygrał licencjonowane zawody marki, w brytyjskim Weymouth. Dariusz Czyżowicz, zwycięzca z Lipian, w 2004 roku został amatorskim mistrzem świata na dystansie olimpijskim w kategorii M40.

Polski związek długo stawiał na dystans olimpijski, a długi dystans rozwijał się oddolnie. W 2008 roku amatorzy organizowali się wokół projektu IM 2010, który miał sprowadzić do kraju poważny długi dystans. Marka przyszła jednak dopiero w 2015 roku, jako 70.3. Pełnego IRONMAN-a w Polsce nie ma do dziś, a 226 km pokonasz u niezależnych organizatorów. Gdzie się zapisać, opisujemy osobno.

Historia zatoczyła koło. Pływanie Enea IRONMAN 70.3 Poznań odbywa się w Jeziorze Kierskim, tym samym, w którym wszystko zaczęło się w 1984 roku. Na 40-lecie, w 2024 roku, uczestnicy tamtych zawodów dostali zaproszenie do sztafety na tej samej wodzie. W jednej z ostatnich edycji jezioro miało 19,4°C, nie 11, a pianki były dozwolone.

Jeśli chcesz dopisać do tej historii własną metę, zacznij od strony o pierwszym triathlonie. W aplikacji IMI plan pod Twój start prowadzi żywy trener i aktualizuje go co tydzień.

Najczęstsze pytania

Kto wymyślił triathlon?

Nowoczesną formułę i nazwę stworzyli Jack Johnstone i Don Shanahan z San Diego Track Club. Ich zawody odbyły się 25 września 1974 roku w Mission Bay. Pierwsze połączenia trzech dyscyplin znamy z Francji z lat 20. XX wieku, ale nie mają ciągłości z dzisiejszym sportem.

Kiedy i gdzie odbył się pierwszy Ironman?

18 lutego 1978 roku na Oahu na Hawajach. Wystartowało 15 mężczyzn, ukończyło 12, a wygrał Gordon Haller w 11:46:58. Do Kona wyścig przeniesiono w 1981 roku.

Dlaczego Ironman ma 3,8 km, 180 km i 42,2 km?

Bo John Collins połączył trzy istniejące hawajskie wyścigi: pływanie Waikiki, kolarski objazd Oahu i Maraton w Honolulu. Dystans nie wynika z badań, tylko z lokalnego kalendarza.

Od kiedy triathlon jest na igrzyskach?

Od Sydney 2000. Decyzję podjęto w 1994 roku. Pierwsze złoto zdobyła Szwajcarka Brigitte McMahon, a sztafeta mieszana weszła do programu w Tokio.

Kto ma najwięcej tytułów na Hawajach?

Paula Newby-Fraser, 8 tytułów. Wśród mężczyzn po 6 mają Dave Scott i Mark Allen.

Skąd wzięła się nazwa Ironman?

Od Johna Collinsa. Proponując w 1977 roku połączenie trzech hawajskich wyścigów, dodał, że zwycięzca będzie nazywany Ironmanem. Dziś to zarejestrowany znak towarowy.

Jaki jest rekord trasy Ironmana w Kona?

U mężczyzn 7:35:53 Patricka Langego z 2024 roku, u kobiet 8:24:31 Lucy Charles-Barclay z 2023 roku. Szybsze czasy padają w Roth, gdzie Sam Laidlow uzyskał w 2026 roku 7:21:04, ale każda trasa jest inna. Wynik 6:44:25 Blummenfelta z projektu Sub7 jest nieoficjalny.

Kiedy odbył się pierwszy triathlon w Polsce?

14 lipca 1984 roku w Kiekrzu pod Poznaniem. Wygrał Jan Olesiński. Polski Związek Triathlonu powstał 8 września 1989 roku.

Kto był pierwszym Polakiem na Hawajach?

Według znanych źródeł Jarosław Łabus. W 1987 roku zajął 59. miejsce, a wcześniejszego polskiego startu nie znamy.

Czy Ironman to to samo co triathlon?

Nie. Triathlon to dyscyplina, a IRONMAN to znak towarowy jednej firmy i jej seria zawodów. Ten sam dystans mają też Challenge Roth czy polski Malbork, ale tam nazwy IRONMAN użyć nie wolno.

Kto dziś jest właścicielem marki IRONMAN?

Advance, prywatny koncern rodzinny i właściciel Condé Nast (stan na listopad 2026). Kupił The IRONMAN Group w 2020 roku za 730 mln dolarów.

Trener IMI · Twoja historia

Czas dopisać własny start

Pół wieku temu to był eksperyment garstki zapaleńców. Dziś tę drogę przejdziesz z trenerem w telefonie, od pierwszego pływania po metę.

  1. Pobierz IM Inspiration
  2. W ankiecie napisz, skąd startujesz i o jakiej mecie myślisz
  3. Wybierz pakiet i dostań pierwsze wskazówki od trenera
Pobierz w App StorePobierz w Google Play
  • Garmin i Apple Watch
  • Sportowcy z ponad 30 krajów
Lista planowanych startów z odliczaniem dni w aplikacji IMI

Planowane starty i odliczanie

Pobierz IM Inspiration